سیزدهم تیرماه ، روز تیرگان

‍در تقویم کهن ایرانی، سیزدهم تیرماه با نام «تیرگان»، یکی از جشن‌های بزرگ به شمار می‌آید. چندین سده است که جشن تیرگان با فراز و فرودهای بسیار، کم‌رنگ یا پررنگ، در گوشه‌وکنار حوزه‌ی تمدنی ایران برگزار می‌شود. از سال ۱۳۸۴ سازمان‌های مردم‌نهاد کوه‌نوردی و محیط زیستی، سیزدهم تیر را «روز ملی دماوند» خوانده‌اند و به این مناسبت برنامه‌های چندی را برگزار می‌کنند.

پرشورترین برنامه‌ی روز ملی دماوند، در شهر رینه (در پای رخ جنوبی کوه دماوند) و در یکی از جمعه‌های نزدیک به سیزدهم تیر (امسال: ۱۵ تیر) برگزار می‌شود. انجمن دوستداران دماوندکوه که پایه‌گذار آن، گروهی از کوه‌نوردان و طبیعت‌دوستان مازندرانی بوده‌اند، مدیر اصلی جشن تیرگانِ رینه است. در این برنامه، چند هزار تن در مجموعه‌ای از برنامه‌ها مشارکت دارند: برقرار ساختن غرفه‌های فرهنگی و عرضه‌ی محصولات محلی، رقص محلی، موسیقی میدانی و سنتی، پنل گفتگو درباره‌ی چالش‌های کوهستان دماوند، سخنرانی صاحب‌نظران محیط زیست، معرفی چند چهره‌ی فعال محیط زیست، ارایه‌ی پیشنهاد به مسوولان و شنیدن سخنان آنان، و… .

دماوند، مانند دیگر کوه‌های ایران، گرفتار عامل‌های مخرب چندی است. مهم‌ترین این عامل‌ها چنین‌اند: چرای بیش از ظرفیت، ساخت‌و‌ساز، معدن‌کاری، گردشگری بی‌ضابطه، کوه‌نوردی غیراصولی، و تخریب آثار فرهنگی و بافت‌های روستایی اصیل. خوشبختانه، در پی بیش از ده سال پیگیری کوه‌نوردان و سازمان‌های مردم‌نهاد، معدن‌های پوکه‌ی دماوند با حکم قضایی تعطیل شدند. جا دارد که مسوولان، با دقت و سرعت بیشتری به دیگر مشکلات دماوند (و همه‌ی کوهستان‌های کشور) بنگرند تا این برج‌های آب ساز، در شرایطی که روز به روز معضل آب بیشتر خودنمایی می کند، حفظ گردند.

«تغییر اقلیم» که معضلی برای سراسر کره ی زمین است، در ایران و دیگر سرزمین های خشک، با شدت بیشتری خودنمایی می کند. تغییر اقلیم که در دوران ما با گرم تر شدن زمین همراه است، در سرزمین های خشک سبب بارش کم‌تر، تبخیر بیشتر، کوتاه شدن عمر توده‌های برفی که بر کوهستان می‌نشیند، عقب‌نشینی برفچال‌ها و یخچال‌های کوهستانی و در نتیجه موجب فصلی شدن رودخانه های دایمی می‌شود. در چنین وضعیت، حفاظت از زیستبوم‌های کوهستانی یعنی حفظ پوشش گیاهی و کلیت طبیعی آن‌ها به دلیل آن که پدیدآورنده و جذب کننده‌ی ابرها هستند، برای کشور ما اهمیتی حیاتی دارد.
امید آن که در هیاهوی بحران‌های اقتصادی و سیاسی که نتیجه‌ی بدمدریتی حاکم بر کشور است، صداهای مدافع حفظ دماوند و پاسداری از کوهستان‌های کشور شنیده شود… !

تیرگان در کدام شهرها و در چه تاریخی برگزار می‌شود؟

تیرگان در همه شهرها در یک تاریخ برگزار نمی شود. «گاهشماری یکپارچه ی دین های ایران»، تاریخ برگزاری جشن تیرگان را دهم تیرماه می‌داند.

«انجمن کوهنوردان ایران» در روز سیزدهم تیرماه تیرگان در دامنه های دماوند در شهررینه، لاریجان آمل برپا می کنند. در فراهان مردم این جشن را در روز آغاز تابستان و بیشتر در ستایش از گندم و به عنوان جشنی برای برداشت گندم برگزار می‌کنند.

در جاهای دیگری مثل مازندران، تیرگان به «تیرماه سیزده شو» معروف است و در شب سیزدهم آبان، جشن آن برگزار می‌شود.

در اردهال، مردم تیرگان را در سیزدهم مهرماه جشن می گیرند. مردم مهدی شهر سنگسر این جشن را با نام «تیر مو ای سیزده» و در روز ۲۲ آبان ماه برپا می‌کنند و در آن، خوراکی ای به نام «سیزده تامو» می پزند. ارمنیان اصفهان جشن تیرگان را در روز سیزدهم ژانویه برگزار می کنند.

زرتشتیان شهرهای تهران، کرج، یزد، میبد، اردکان، کرمان، بم، شیراز، اصفهان، اهواز، منطقه زلف آباد اراک و کشورهایی مثل سوئد، تورنتو و آمریکا نیز تیرگان را جشن می‌گیرند.

در جشن تیرگان چه کار می‌کنند؟

آب در جشن تیرگان اهمیت  زیادی دارد و به همین خاطر هم هست که این جشن معمولا در کنار رودخانه و چشمه برپا می‌شود. یکی از رسم و رسومات این جشن هم رسم جالب و هیجان انگیز آب پاشیدن روی همدیگر است تا گرمای هوای تیر به در شود. در مراسم آب پاشان، مردم به یاد فرشته تیشتر یا فرشته  باران  و به خاطر گرمای هوا  همدیگر را به واسطه آب پاشیدن خنک می‌کنند. صدای خنده‌ها در هوا بلند می‌شود و برای لحظاتی تابستان از یاد می‌رود.

تیرگان با فال کوزه نیز همراه است. روز پیش از جشن تیرگان دختری کوزه سبز رنگی را پر از آب میکند و بین همه آنهایی که آرزویی دارند دور میچرخاند. آرزومندان هر کدام سکه، انگشتر، سنجاق سر یا چیز کوچکی را در کوزه می‌اندازند. دختر، کوزه را در زیر درخت همیشه سبزی مثل سرو یا کاج می‌گذارد. در روز جشن و بعد از مراسم آب پاشان، همان دختر کوزه را بین آنهایی که آرزو کرده اند، می‌برد. پیران جمع شعری را با صدای بلند می‌خوانند و دختر بعد از تمام شدن هر شعر دستش را درون کوزه می‌برد و شی هر کسی را به خودش می دهد. شعر خوانده شده هم جواب آرزویی است که کرده.

تیرگان روزی است مخصوص آرزومندان. یکی دیگر از رسم های تیرگان هم این است: در ابتدای مراسم و بعد از خوردن شیرینی، بندی که از هفت رنگ پارچه یا ریسمان رنگی بافته شده را به دست می بندند، بندی که به آن تیر و باد می‌گویند. ۹ روز بعد و در روز باد  در پشت بام یا جای بلندی دستبند را به باد می‌سپارند تا آرزوهایشان را با خود ببرد و در حینش این شعر را می‌خوانند:

تیر برو    باد  بیا                           غم  برو   شادی  بیا

محنت     برو   روزی بیا            خوشه  ی  مرواری بیا

 

دیدگاه ها غیر فعال هستند